ماساژ لنف ادم دست یک روش مؤثر برای کاهش تورم و التهاب ناشی از اختلالات سیستم لنفاوی است؛ به طور کلی ماساژ تخلیه لنفاوی (MLD) موجب تحریک جریان لنفاوی و هدایت مایعات اضافی به غدد لنفاوی سالم می‌شود، به بهبود عملکرد این سیستم کمک می‌کند. از جمله فواید این روش درمانی می‌توان به کاهش تورم، احساس سنگینی، و جلوگیری از عوارضی مانند فیبروز و عفونت اشاره کرد.
ماساژ حرفه‌ای لنف ادم و درمان ورم لنفاوی دست باید حتما توسط متخصصان آموزش‌دیده با حرکات دقیق و کنترل‌شده انجام شود؛ اما ماساژ خانگی شامل حرکات ساده‌تر و فشار کمتر است، که توسط خود فرد هم قابل انجام است. در ادامه اطلاعات دقیق تری در مورد این روش درمانی در اختیار شما قرار می‌دهیم.
درخواست مشاوره تخصصی
جهت مشاوره با کارشناسان کلینیک لنفوتراپی پویا و خانم دکتر حقیقت فرم زیر را تکمیل نمایید.
ماساژ لنف ادم دست چیست؟
طبیعتا بعد از تشخیص ادم دست، نوبت درمان این عارضه است؛ ماساژ لنف ادم دست که به لنفوتراپی هم معروف است یک تکنیک درمانی تخصصی است که برای کمک به تخلیه مایعات اضافی و کاهش تورم ناشی از اختلالات سیستم لنفاوی استفاده می‌شود. این روش که معمولاً با نام ماساژ تخلیه لنفاوی (MLD) شناخته می‌شود، به بهبود جریان لنفاوی در بدن و کاهش علائم مرتبط با لنف‌ادم کمک می‌کند. از جمله اهداف ماساژ لنف ادم دست، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تحریک جریان لنفاوی برای انتقال مایعات تجمع‌یافته به غدد لنفاوی سالم.
- کاهش تورم و التهاب در دست‌ها.
- بهبود حرکت و کاهش احساس سنگینی در دست.
فواید ماساژ لنفاوی دست و تاثیر آن در بهبود جریان لنف
این روش درمانی که توسط متخصصان آموزش‌دیده انجام می‌شود، نقش مهمی در پیشگیری از لنف ادم، مدیریت علائم و درمان ورم لنفاوی دست دارد.
بر اساس پژوهش Zimmermann و همکاران، ماساژ لنفاوی دستی (MLD) می‌تواند به‌طور چشمگیری از بروز لنف‌ادم پس از جراحی جلوگیری کند. در این مطالعه، بیماران دریافت‌کننده MLD هیچ موردی از لنف‌ادم نداشتند، در حالی‌که در گروه کنترل ۷۰.۶ درصد به لنف‌ادم مبتلا شدند. این نتایج نشان می‌دهد که MLD علاوه بر بهبود جریان لنفاوی، یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری و مدیریت لنف‌ادم پس از جراحی محسوب می‌شود.
از جمله فواید ماساژ لنف ادم دست، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بهبود تخلیه مایعات لنفاوی؛ ماساژ لنفاوی با تحریک عروق لنفاوی، جریان مایعات را به سمت گره‌های لنفاوی سالم هدایت می‌کند. این فرایند به کاهش تورم و التهاب در دست مبتلا به لنف‌ادم کمک می‌کند.
- کاهش تورم و احساس سنگینی؛ تجمع مایعات در دست باعث ایجاد حس سنگینی و محدودیت در حرکات می‌شود. ماساژ لنفاوی دست نیز درست مانند ماساژ لنفاوی پا، با تخلیه این مایعات می‌تواند به کاهش این احساس و بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک کند.
- افزایش عملکرد سیستم لنفاوی؛ این تکنیک عملکرد سیستم لنفاویرا تقویت کرده و از تشکیل مایعات اضافی در بافت‌ها جلوگیری می‌کند.
روش‌های اصولی ماساژ لنف ادم دست: ماساژ حرفه‌ای
MLD شامل حرکات خاص و اصولی است که بر اساس علم آناتومی بدن و سیستم لنفاوی طراحی شده است؛ به همین دلیل اصول و مراحل خاصی دارد، که در ادامه به طور کامل در مورد آن صحبت می‌کنیم.
مرحله اول؛ آماده‌سازی و تحریک گره‌های لنفاوی اصلی
ماساژ با تحریک گره‌های لنفاوی سالم مانند گره‌های لنفاوی گردن، زیر بغل یا ناحیه کلیدین آغاز می‌شود؛ این مرحله باعث آماده‌سازی مسیرهای لنفاوی برای دریافت مایعات اضافی از دست می‌شود.
مرحله دوم؛حرکات نرم و ملایم روی پوست
در مرحله دوم، ماساژ لنفاوی با حرکات نرم و ملایم روی پوست انجام می‌شود و از فشار بسیار سبک استفاده می‌شود، زیرا سیستم لنفاوی نزدیک به سطح پوست قرار دارد. این حرکات باید آرام و ریتمیک باشند تا به جریان طبیعی لنف کمک کنند
مرحله سوم؛ هدایت مایعات از ناحیه متورم به گره‌های لنفاوی سالم
در مرحله سوم درمان ورم لنفاوی دست، مایعات لنفاوی از قسمت‌های متورم دست به سمت گره‌های لنفاوی سالم‌تر، مانند زیر بغل یا سمت مخالف بدن، هدایت می‌شوند و ماساژ در جهت حرکت طبیعی لنف، یعنی از نوک انگشتان به سمت بازو، انجام می‌گیرد.
مرحله چهارم؛ حرکات دایره‌ای و پمپی
در مرحله چهارم، متخصص با استفاده از حرکات دایره‌ای ملایم یا حرکت‌های پمپی، انسدادهای لنفاوی را باز کرده و به تخلیه بهتر مایعات کمک می‌کند؛ به‌طوری‌که هر بخش از دست چندین بار ماساژ داده می‌شود تا تخلیه کامل صورت گیرد. www.jhandtherapy.org
آموزش ماساژ لنفاوی دست در خانه: تکنیک‌های ساده و مؤثر
ماساژ لنفاوی دست در خانه یک روش ساده و کارآمد برای کمک به کاهش تورم ناشی از لنف‌ادم است. این ماساژ شامل حرکات نرم و ملایمی است که جریان لنفاوی را تحریک کرده و به تخلیه مایعات اضافی کمک می‌کند. انجام این تکنیک‌ها به صورت روزانه می‌تواند به مدیریت بهتر علائم لنف‌ادم کمک کند. برای ماساژ دست مبتلا به لنف ادم در منزل، باید مراحل زیر را به ترتیب انجام دهید:www.uhn.ca
- آماده‌سازی عضو برای ماساژ؛ در یک مکان آرام و راحت بنشینید یا دراز بکشد، آستین یا بانداژ فشاری نداشته باشید و پوست شما باید تمیز و خشک باشد تا ماساژ به بهترین شکل انجام شود.
- تحریک گره‌های لنفاوی گردن و زیر بغل؛ با استفاده از دو انگشت، حرکات دایره‌ای بسیار ملایمی روی گره‌های لنفاوی گردن (بالای ترقوه) انجام دهید و سپس به گره‌های لنفاوی زیر بغل بروید و حرکات مشابه را تکرار کنید. هر حرکت را 10 تا 15 بار تکرار کنید.
- ماساژ بازو به سمت گره‌های لنفاوی؛ دست خود را روی بازوی متورم قرار دهید و با حرکات نرم، پوست را از مچ به سمت شانه بکشید. این حرکت را به آرامی و بدون وارد کردن فشار زیاد انجام دهید. برای هر بخش از بازو، این حرکت را 5 تا 10 بار تکرار کنید تا جریان لنفاوی بهبود یابد.
- تخلیه مایعات از انگشتان به سمت بازو؛ با استفاده از انگشت شست و اشاره، حرکات ملایمی روی هر انگشت انجام دهید و از نوک انگشت به سمت کف دست حرکت کنید. سپس این روش را از کف دست به مچ و بازو ادامه دهید. این حرکت را برای هر انگشت 5 بار انجام دهید .
قبل از ادامه ماساژ خانگی، بهتر است ابتدا تکنیک درست را با لنفولوژیست و درمانگر لنف ادم چک کنید تا مطمئن شوید این کار را به درستی انجام می‌دهید. برای رزرو نوبت مشاوره می‌توانید با شماره 02188173530 تماس بگیرید.
تفاوت ماساژ لنفاوی حرفه‌ای و ماساژ خانگی برای لنف‌ادم دست
همانطور که گفته شد، ماساژ لنفاوی دست یکی از روش‌های مهم در مدیریت لنف‌ادم و درمان ورم لنفاوی دست است که بسته به شدت علائم و نیاز بیمار می‌تواند به دو شکل حرفه‌ای یا خانگی انجام شود. هرکدام از این شیوه‌ها مزایا، محدودیت‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند. در جدول زیر، تفاوت‌های اصلی این دو نوع ماساژ را بررسی می‌کنیم.
جدول مقایسه ماساژ لنفاوی حرفه‌ای و خانگی:
| معیار مقایسه | ماساژ لنفاوی حرفه‌ای | ماساژ لنفاوی خانگی |
|---|---|---|
| مهارت و تخصص | توسط فیزیوتراپیست‌ها یا درمانگران آموزش‌دیده در تکنیک‌های تخلیه دستی لنفاوی (MLD) انجام می‌شود. فرد متخصص شناخت دقیقی از سیستم لنفاوی و مسیرهای تخلیه دارد. | معمولاً توسط خود بیمار یا اعضای خانواده اجرا می‌شود. شامل حرکات ساده و آموزش‌دیده‌ای است که نیاز به دانش تخصصی ندارد، اما باید زیر نظر اولیه پزشک یا فیزیوتراپیست آغاز شود. |
| شدت و عمق ماساژ | حرکات کاملاً کنترل‌شده و متناسب با شرایط بیمار انجام می‌شود. فشار به‌صورت دقیق تنظیم شده تا تخلیه مایعات لنفاوی بهینه شود بدون آسیب به بافت‌ها. | فشار و تکنیک‌ها ساده‌تر و سطحی‌تر هستند. حرکات ایمن و عمومی طراحی شده‌اند و معمولاً فشار کمتری اعمال می‌شود. |
| هدف و نتایج مورد انتظار | مناسب برای مراحل پیشرفته‌تر لنف‌ادم. کمک به کاهش سریع‌تر تورم، بهبود جریان لنفاوی در نواحی درگیر و کنترل عوارضی مانند فیبروز. | بیشتر برای مراحل خفیف یا نگهداری روزانه استفاده می‌شود. نقش مکمل درمان حرفه‌ای دارد و به کاهش تورم روزانه و پیشگیری از پیشرفت بیماری کمک می‌کند. |
چه زمانی ماساژ لنف ادم دست توصیه نمی‌شود؟
هرچند ماساژ لنفاوی یکی از روش‌های مؤثر برای مدیریت ادم دست بعد از سرطان است، اما در شرایط خاصی انجام این ماساژ می‌تواند خطرناک باشد یا وضعیت بیمار را بدتر کند! در چنین مواردی، توصیه می‌شود قبل از انجام ماساژ و برای درمان ورم لنفاوی دست، با پزشک یا متخصص فیزیوتراپی مشورت شود.
در ادامه شرایطی که ماساژ لنفاوی دست توصیه نمی‌شود، توضیح داده شده است:
- وجود عفونت فعال یا سلولیت؛ اگر ناحیه مبتلا به لنف‌ادم دارای علائم عفونت مانند قرمزی، گرما، حساسیت، یا تورم ناگهانی باشد، ماساژ لنفاوی ممکن است عفونت را به سایر نقاط بدن گسترش دهد.
- وجود لخته خونی (ترومبوز وریدی عمقی)؛ در صورت وجود لخته خون در اندام‌ها، ماساژ لنفاوی ممکن است باعث حرکت لخته و خطر بروز آمبولی ریه شود که یک وضعیت اورژانسی است.
- نارسایی قلبی کنترل نشده؛ در افرادی که دچار نارسایی قلبی هستند، افزایش گردش مایعات ناشی از ماساژ ممکن است بار اضافی بر قلب وارد کند و وضعیت بیمار را وخیم‌تر کند.
- تورم ناگهانی و بدون علت مشخص؛ اگر تورم دست به‌طور ناگهانی و بدون دلیل واضحی تشدید شود، قبل از انجام ماساژ باید علت اصلی بررسی و رفع شود.
نکات مهم قبل و بعد از ماساژ لنفاوی برای لنف‌ادم دست
برای بهره‌مندی از نتایج بهتر و جلوگیری از بروز عوارض، قبل و بعد از ماساژ دست بیماران مبتلا به ادم، باید نکات خاصی را مد نظر داد؛ در ادامه، دکتر شهپر حقیقت، از برجسته‌ترین متخصصان درمان لنف‌ادم، توصیه‌های خود را در این زمینه ارائه می‌دهد:
نکات مهم قبل از ماساژ لنفاوی دست
- مشاوره با پزشک متخصص؛ قبل از شروع ماساژ، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید تا از ایمن بودن این روش برای شرایط خاص شما اطمینان حاصل شود.
- حفظ بهداشت دست و پوست؛ پوست دست باید تمیز و بدون زخم یا خراش باشد. شست‌وشوی دقیق دست‌ها و استفاده از مرطوب‌کننده ملایم توصیه می‌شود.
نکات مهم بعد از ماساژ لنفاوی دست
- استراحت و آرامش؛ پس از ماساژ، به بدن زمان دهید تا به تغییرات ایجادشده عادت کند. استراحت در وضعیت مناسب (مانند بالا نگه داشتن دست) می‌تواند به کاهش تورم کمک کند.
- بررسی علائم؛ اگر پس از ماساژ دچار درد شدید، تورم ناگهانی یا قرمزی شدید، حتماً با پزشک خود تماس بگیرید.
برای تشخیص دقیق لنف‌ادم و بهره‌مندی از روش‌های پیشرفته درمانی، مراجعه به پزشکان باتجربه در این حوزه ضروری است.
44 دیدگاه دربارهٔ «ماساژ لنف ادم دست چیست و چگونه انجام می‌شود؟»
من بعد از جراحی پستان دچار ورم دست شدم. توی متن گفتین ماساژ لنف ادم کمک می‌کنه، اما یه سوال داشتم: این ماساژ اگه مداوم انجام نشه، مثلا چند روز جا بمونه، تاثیرش از بین میره یا فقط روند بهبود کند میشه؟
سلام مریم‌جان. ماساژ لنفاوی وقتی به طور منظم انجام بشه بهترین اثر رو داره. اگر چند روز انجام نشه، تاثیر قبلی از بین نمی‌ره ولی ممکنه تورم دوباره بیشتر بشه. پس بهتره به صورت پیوسته ادامه بدید تا نتیجه پایدار بمونه.
دکتر جان، من شنیدم بعضی‌ها بعد از ماساژ لنفاوی دچار کبودی یا درد شدن. این طبیعیه یا نشونه اینه که ماساژ درست انجام نشده؟
سلام آقای علی. ماساژ لنفاوی اصولاً باید خیلی ملایم باشه و درد یا کبودی ایجاد نکنه. اگر چنین حالتی پیش بیاد، احتمالاً فشار زیاد بوده یا تکنیک درست رعایت نشده. پیشنهاد می‌کنم حتماً توسط فرد آموزش‌دیده یا با راهنمایی پزشک انجام بدید.
من می‌خواستم بپرسم آیا ماساژ لنفاوی دست میتونه جایگزین بانداژ فشاری باشه یا بهتره این دو روش با هم انجام بشن؟
نگین عزیز، ماساژ لنفاوی به تنهایی کافی نیست. بهترین نتیجه زمانی به دست میاد که همراه با بانداژ یا لباس فشاری استفاده بشه. ترکیب این دو روش باعث کنترل بهتر تورم و جلوگیری از بازگشت مایعات میشه.
من بعضی وقتا بعد از ماساژ خانگی حس می‌کنم دستم سبک میشه ولی ورمش خیلی کم نمی‌شه. این یعنی درست انجام نمی‌دم یا کلاً ماساژ خونه این‌قدر اثر محدودی داره؟
سلام سمیرا جان. احساس سبکی نشونه مثبتیه. ماساژ خانگی معمولا اثر کمتری نسبت به ماساژ حرفه‌ای داره، چون حرکات ساده‌تره. ولی برای کنترل روزانه خیلی مفیده. اگر ورم شدید باقی بمونه، بهتره جلسات تخصصی هم داشته باشید.
دکتر من نارسایی قلبی خفیف دارم. تو متن خوندم که ماساژ لنف ادم برای مشکلات قلبی ممکنه مناسب نباشه. آیا تو شرایط من هم ممنوعه یا فقط وقتی بیماری شدید باشه؟
سلام دوست عزیز، در نارسایی قلبی خفیف، بسته به وضعیت بالینی و نظر متخصص قلب، گاهی ماساژ لنفاوی با احتیاط قابل انجامه. اما در موارد پیشرفته یا کنترل‌نشده ممنوعه. حتما قبل از شروع، با پزشک قلب و متخصص لنفولوژی مشورت کنید.
من بعد از عمل سرطان سینه دستم ورم کرده، ولی هنوز مطمئن نیستم لنف ادم باشه. آیا فقط با معاینه میشه تشخیص داد یا نیاز به تست خاصی هم هست؟
تشخیص لنف‌ادم در بسیاری از موارد با شرح حال و معاینه دقیق امکان‌پذیر است، اما در صورت نیاز ممکن است برای بررسی بیشتر از روش‌هایی مانند اندازه‌گیری حجم اندام یا تصویربرداری‌های تخصصی استفاده شود.
من خودم چند وقته دستم رو ماساژ میدم ولی بعضی وقتا بعدش حس می‌کنم ورمش بیشتر شده. ممکنه به خاطر این باشه که فشار دستم زیاد بوده؟
بله، فشار زیاد یا اجرای نادرست تکنیک می‌تواند مناسب نباشد و حتی علائم را تشدید کند. درناژ لنفاوی باید با فشار بسیار ملایم و طبق تکنیکی که توسط درمانگر آموزش داده شده انجام شود.
یه سوال، ماساژ لنفاوی با ماساژ معمولی فرقش فقط توی فشارشه یا جهت حرکت‌ها هم فرق داره؟
تفاوت فقط در میزان فشار نیست. در MLD جهت و ترتیب حرکات، شناخت مسیرهای لنفاوی و آماده‌سازی مسیرهای تخلیه اهمیت زیادی دارد؛ به همین دلیل با ماساژ معمولی متفاوت است.
من دستم بعد از جراحی پستان ورم کرده و دکتر گفته لنف ادمه. آیا از همون اول باید ماساژ رو شروع کنم یا اول باید ورم یه مقدار کم بشه؟
زمان شروع و نوع درمان به شدت تورم، وضعیت بافت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بهتر است قبل از شروع خودسرانه ماساژ، توسط متخصص لنف‌ادم ارزیابی شوید تا برنامه مناسب تعیین شود.
باسلام
جهت ماساژ برای تمام بیماران از انگشتان به سمت شانه است؟
سلام. بله همیشه مسیر هداست مایع لنف از بخشهای محیطی به بخشهای مرکزی بدن است.
سلام ، من ورم کمی در سمت داخلی ناحیه آرنج تا مچ دست دارم. کمی هم احساس کشیدگی و ناراحتی هنگام باز کردن کامل آرنج. ۷هفته از جراحی سینه و برداشت ۵ غده لنفاوی زیر بغل گذشته.لنف ادمه؟چکار کنم؟ممنونم
سلام دوست عزیز. با توجه به جراحی و برداشت غدد لنفاوی، علائمی که ذکر کرده‌اید میتونه نشانه شروع لنف ادم باشه. برای تشخیص دقیق، حتماً در اولین فرصت به‌صورت حضوری برای معاینه افدام کنید، چون تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت زیادی دارد. برای رزرو نوبت با این شماره ها تماس بگیرید
02188173530
02188763768
09399300748
من موقع ماساژ اصلاً درد ندارم، ولی بعضی جاهای دستم خیلی سفت شده. این سفتی هم با ماساژ برطرف میشه یا دیگه فیبروز شده؟
سفتی بافت می‌تواند ناشی از تغییرات فیبروتیک باشد، اما برای تشخیص قطعی نیاز به معاینه وجود دارد. درمان در این شرایط معمولاً فقط به ماساژ محدود نمی‌شود و ممکن است به ترکیبی از روش‌های فشاری و حرکتی نیاز داشته باشد.
آیا میشه ماساژ لنفاوی رو هر روز انجام داد یا ممکنه انجام زیادش باعث تحریک بیشتر ورم بشه؟
در صورت آموزش صحیح، خوددرناژ لنفاوی می‌تواند بخشی از مراقبت روزانه باشد؛ اما تعداد دفعات و مدت آن باید با توجه به وضعیت بیمار تعیین شود. انجام بیش از حد یا با فشار نامناسب توصیه نمی‌شود.
من شنیدم قبل از ماساژ باید اول گردن و زیر بغل رو ماساژ داد. واقعاً لازمه؟
در بسیاری از تکنیک‌های MLD، ابتدا مسیرهای تخلیه و نواحی پروگزیمال آماده می‌شوند تا مسیر مناسبی برای حرکت لنف ایجاد شود. ترتیب دقیق حرکات باید توسط درمانگر آموزش داده شود.
من فقط انگشت‌هام ورم دارن و خود بازوم خیلی ورم نکرده. لازمه کل دست رو ماساژ بدم یا فقط انگشت‌ها رو؟
در MLD معمولاً فقط ناحیه متورم مورد توجه نیست و مسیر تخلیه نیز آماده می‌شود. بنابراین ماساژ صرفاً روی انگشت‌ها ممکن است کافی نباشد و ترتیب درمان باید بر اساس مسیرهای لنفاوی شما مشخص شود.
من وقتی ماساژ میدم پوستم رو با روغن چرب می‌کنم که دست راحت‌تر حرکت کنه. این کار مشکلی نداره؟
برای MLD معمولاً هدف ایجاد کشش ملایم روی پوست است و لغزندگی زیاد می‌تواند اجرای صحیح تکنیک را دشوار کند. در صورت نیاز به محصول پوستی، بهتر است نوع مناسب را با درمانگر خود انتخاب کنید.
بعد از ماساژ باید حتماً دستم رو بالا نگه دارم؟ چون من شاغلم و بلافاصله باید برگردم سر کار.
الزاماً نیاز به استراحت طولانی نیست. مهم‌تر از آن، ادامه برنامه درمانی و استفاده صحیح از روش‌های فشاری و حرکتی است. وضعیت مناسب بعد از ماساژ می‌تواند به مدیریت تورم کمک کند، اما زمان آن برای هر فرد متفاوت است.
من بعد از ماساژ احساس سبکی خیلی خوبی توی دستم دارم ولی چند ساعت بعد دوباره یه مقدار سنگینی برمی‌گرده. این یعنی ماساژ اثر نکرده؟
خیر. MLD می‌تواند به کاهش موقت تورم و احساس سنگینی کمک کند، اما لنف‌ادم یک بیماری مزمن است و معمولاً به مدیریت مداوم نیاز دارد. تداوم نتیجه به عواملی مانند گارمنت، ورزش و مراقبت روزانه نیز وابسته است.
آیا ماساژ لنفاوی میتونه ورم دست رو برای همیشه از بین ببره یا فقط باید برای کنترلش انجام بشه؟
هدف MLD کمک به تخلیه مایع و کنترل تورم است و در بسیاری از بیماران بخشی از برنامه مدیریت طولانی‌مدت محسوب می‌شود. به‌طور معمول نباید آن را درمان قطعی و دائمی لنف‌ادم در نظر گرفت.
من یه بار رفتم ماساژ معمولی و بعدش دستم خیلی متورم شد. با توجه به اینکه لنف ادم دارم، بهتره کلاً ماساژ معمولی انجام ندم؟
در اندام مبتلا به لنف‌ادم، ماساژ معمولی و عمیق لزوماً جایگزین MLD نیست و ممکن است برای برخی بیماران مناسب نباشد. بهتر است هر نوع ماساژ روی اندام مبتلا با اطلاع و تأیید متخصص انجام شود.
اگه دستم قرمز و گرم شده باشه ولی ورمش خیلی زیاد نباشه، می‌تونم برای اینکه ورم نخوابه ماساژ بدم؟
خیر. قرمزی و گرمی پوست می‌تواند از علائم عفونت باشد و در این شرایط نباید خودسرانه ماساژ انجام شود. ابتدا باید علت این علائم توسط پزشک بررسی شود.
من خیلی از آموزش‌های ماساژ دست توی اینترنت رو دیدم ولی هر کدوم یه جور انجام میدن. واقعاً میشه از روی ویدئو یاد گرفت؟
ویدئو می‌تواند برای آشنایی اولیه مفید باشد، اما جای آموزش اختصاصی را نمی‌گیرد. مسیر تخلیه لنف در همه بیماران یکسان نیست و بهتر است تکنیک متناسب با شرایط شما توسط درمانگر آموزش داده شود.