گام‌های اساسی در پیشگیری از لنف ادم در فصل سرما

با شروع فصل سرما، بسیاری از افراد مبتلا به لنف‌ادم متوجه می‌شوند که اندام درگیرشان سفت‌تر، دردناک‌تر و گاهی سنگین‌تر از قبل شده است؛ پوست هم زودتر خشک و ترک‌خورده می‌شود. این تغییرات تصادفی نیستند: سرما با منقبض کردن عروق، جریان طبیعی لنف را کند می‌کند و پوست را در برابر آسیب و عفونت آسیب‌پذیرتر می‌سازد. خبر خوب این است که با چند تغییر ساده در روتین روزانه، از نوع پوشش و مرطوب‌کردن پوست گرفته تا حفظ تحرک بدن در خانه، می‌توان از تشدید ورم و عوارض جدی‌تر در زمستان پیشگیری کرد.

به طورکلی آموزش مدیریت لنف ادم، در فصول مختلف سال اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا به شما کمک می‌کند تا از تشدید تورم و عوارض جانبی جلوگیری کنید. نوسانات شدید دما، مانند ورود ناگهانی از هوای سرد بیرون به محیط بسیار گرم داخل، می‌تواند شوک حرارتی به بافت‌ها وارد کند و سیستم لنفاوی را تحت فشار قرار دهد؛ به همین دلیل حفظ تعادل دمایی بدن و استفاده از پوشش مناسب لایه لایه، کلید اصلی موفقیت در پیشگیری از لنف ادم در سرما است.

سرما و لنف ادم؛ چرا هوای سرد می‌تواند لنف ادم را بدتر کند؟

تاثیر مستقیم هوای سرد، بر سیستم لنفاوی از طریق انقباض عروق (Vasoconstriction) رخ می‌دهد که می‌تواند مسیر تخلیه مایعات را تنگ‌تر کرده و باعث تجمع بیشتر لنف در بافت‌ها شود. زمانی که بدن در معرض سرمای شدید قرار می‌گیرد؛ به طور طبیعی سعی می‌کند خون را به اندام‌های حیاتی مرکزی بفرستد و جریان خون و لنف در دست‌ها و پاها کاهش می‌یابد.

این مکانیسم دفاعی برای افراد عادی مشکل‌ساز نیست؛ اما برای کسانی که با لنف ادم در فصل سرما دست و پنجه نرم می‌کنند، می‌تواند منجر به افزایش درد، سفت شدن بافت (فیبروز) و سنگینی عضو شود. علاوه بر این، کاهش رطوبت هوا در فصول سرد، باعث خشکی شدید پوست می‌شود که اولین سد دفاعی بدن در برابر باکتری‌هاست و هرگونه ترک پوستی در ناحیه مبتلا به لنف ادم، دروازه‌ای برای ورود عفونت محسوب می‌شود.^{manage your lymphedema in the winter}

حفاظت از پوست اندام مبتلا در برابر خشکی و آسیب‌های سرما

حفاظت از سد دفاعی پوست، مهم‌ترین اصل در مراقبت از لنف ادم در هوای سرد است؛ زیرا پوست خشک و ترک‌خورد مستعد عفونت‌هایی است که وضعیت ورم را وخیم‌تر می‌کنند. هوای سرد، رطوبت پوست را تبخیر می‌کند و سیستم گرمایشی منازل نیز این خشکی را تشدید می‌کند؛ بنابراین باید روتین مراقبتی پوست را در زمستان تغییر دهید.

در ادامه راهکارهای محافظتی پوست آورده شده است:

1. استفاده مداوم از مرطوب‌کننده‌های قوی؛ روزانه حداقل دو بار، به ویژه پس از استحمام، از لوسیون‌ها و کرم‌های مرطوب‌کننده بدون عطر با پایه چربی بالا استفاده کنید تا رطوبت در پوست حفظ شود و از خشکی ناشی از لنف ادم در فصل سرما جلوگیری شود.
2. پوشیدن دستکش و جوراب گرم هنگام خروج از منزل؛ هرگز عضو مبتلا را بدون پوشش در معرض سرمای مستقیم قرار ندهید؛ استفاده از دستکش و جوراب پشمی یا نخی ضخیم مانع از سرمازدگی و انقباض عروق می‌شود که برای پیشگیری از لنف ادم در سرما حیاتی است.
3. پرهیز از گرم کردن مستقیم عضو با وسایل حرارتی؛ هرگز اندام سرد شده را مستقیما به بخاری، شوفاژ یا کیسه آب داغ نچسبانید؛ زیرا حس لامسه در ناحیه لنف ادم ممکن است ضعیف باشد و منجر به سوختگی شود؛ گرم کردن باید تدریجی و با دمای محیط انجام شود.
4. استفاده از دستگاه بخور در محیط خانه؛ برای مقابله با خشکی هوای ناشی از وسایل گرمایشی، از دستگاه بخور سرد یا گرم استفاده کنید تا رطوبت محیط حفظ شده و پوست کمتر دچار خشکی شود.

انتخاب لباس مناسب و گرم بدون ایجاد فشار نامناسب

انتخاب لباس زمستانی، برای بیماران لنف ادم باید با دقت انجام شود؛ زیرا لباس‌های سنگین و تنگ می‌توانند مانند گارو عمل کرده و مسیر جریان لنف را مسدود کنند. هدف از انتخاب لباس در اصول مراقبت از لنف ادم در هوای سرد، گرم نگه داشتن بدن بدون ایجاد فشار اضافی بر روی غدد لنفاوی و مسیرهای تخلیه است.

استفاده از روش پوشش لایه لایه (Layering)

پوشیدن چند لایه لباس نازک و نخی، روی هم بهتر از پوشیدن یک لباس سنگین و ضخیم است؛ زیرا این روش به حفظ گرمای بدن کمک می‌کند و فشاری بر عضو وارد نمی‌کند. لایه‌های زیرین، باید نرم و نخی باشند تا پوست را تحریک نکنند و لایه‌های رویی برای پیشگیری از لنف ادم در سرما، باید عایق گرما باشند؛ در صورت گرم شدن محیط، می‌توانید به راحتی یک لایه را کم کنید تا بدن دچار تعریق بیش از حد نشود.

اجتناب از کش‌های سفت در مچ دست و پا

لباس‌های زمستانی که دارای کش‌بافت‌های سفت در سرآستین یا مچ پا هستند، می‌توانند جریان لنف را متوقف کرده و باعث تشدید ورم شوند. هنگام خرید کاپشن، پلیور یا جوراب زمستانی دقت کنید که قسمت‌های انتهایی لباس آزاد باشد و هیچ‌گونه خط فشاری روی پوست باقی نگذارد تا لنف ادم در فصل سرما تشدید نشود.

توجه به وزن لباس‌های بافتنی

لباس‌های بافتنی، بسیار سنگین می‌توانند روی شانه‌ها و گردن فشار وارد کنند که این موضوع برای کسانی که لنف ادم دست (بعد از سرطان پستان) دارند مضر است. بهتر است از لباس‌های گرم، اما سبک مانند پشم‌های لطیف یا الیاف تکنولوژیک که گرمای بالا و وزن کم دارند استفاده کنید تا اصول مراقبت از لنف ادم در هوای سرد رعایت شود.^{Upper body.pdf}

استفاده صحیح از لباس های فشاری در فصول سرد

پوشیدن آستین یا جوراب فشاری (Compression Garment) در زمستان، همچنان ضروری است و نباید به بهانه پوشیدن لباس‌های زیاد، استفاده از آن‌ها را قطع کرد. بسیاری از بیماران، تصور می‌کنند لباس‌های ضخیم زمستانی جایگزین گن فشاری هستند؛ اما فشار درمانی باید مداوم باشد، نکته مهم این است که گن فشاری باید زیر لباس‌های گرم پوشیده شود و نباید در اثر سرما خیس یا مرطوب شود.

حفظ خاصیت ارتجاعی گن‌های فشاری در سرما، بسیار مهم است و باید مراقب باشید که حرارت مستقیم بخاری یا رادیاتور برای خشک کردن آن‌ها استفاده نشود؛ زیرا الیاف آن را تخریب می‌کند. رعایت این نکات بخشی از پیشگیری از لنف ادم در سرما است تا فشار درمانی به درستی اعمال شود.^{tips for lymphedema in cold weather}

اهمیت هیدراته ماندن بدن در فصول سرد

نوشیدن آب کافی در زمستان، اغلب نادیده گرفته می‌شود؛ زیرا احساس تشنگی در هوای سرد کمتر است؛ اما هیدراتاسیون برای عملکرد صحیح سیستم لنفاوی و پیشگیری از لنف ادم در سرما حیاتی است. غلظت بالای مایعات بدن، می‌تواند حرکت لنف را کند کند؛ بنابراین باید بدون توجه به حس تشنگی، آب بدن را تامین کنید. راهکارهای زیر به شما کمک می‌کند.

• نوشیدن آب ولرم به صورت منظم؛ نوشیدن آب خیلی سرد در زمستان، دشوار است؛ بنابراین سعی کنید آب ولرم یا دمنوش‌های گیاهی ملایم بنوشید تا به رقیق شدن لنف و جریان بهتر آن کمک کنید و اصول مراقبت از لنف ادم در هوای سرد را رعایت کرده باشید.
• محدود کردن مصرف کافئین و قهوه؛ نوشیدنی‌های کافئین‌دار، ادرارآور هستند و باعث دفع آب بدن می‌شوند؛ در روزهای سرد که تمایل به نوشیدن چای و قهوه بیشتر است، باید تعادل را حفظ کنید تا بدن دچار کم‌آبی نشود.
• مصرف سوپ‌ها و غذاهای آبکی؛ گنجاندن سوپ سبزیجات و غذاهای مایع در رژیم غذایی زمستانی، راهی عالی برای تامین آب و مواد معدنی مورد نیاز سیستم لنفاوی و مدیریت لنف ادم در فصل سرما، است.
• پرهیز از مصرف نمک زیاد و غذاهای کنسروی؛ در زمستان، مصرف غذاهای آماده و شور ممکن است افزایش یابد که باعث احتباس مایعات می‌شود؛ برای کنترل ورم، مصرف سدیم را محدود کنید.

چگونه در هوای سرد گردش لنفاوی را فعال نگه داریم؟

کاهش فعالیت بدنی در زمستان، به دلیل سردی هوا یکی از عوامل اصلی تشدید ورم است؛ بنابراین باید راه‌هایی برای فعال نگه داشتن پمپ عضلانی در محیط خانه پیدا کنید. تحرک عضلات به حرکت مایع لنف به سمت بالا کمک می‌کند و یکی از ارکان اصلی پیشگیری از لنف ادم در سرما محسوب می‌شود.

در ادامه چند حرکت ساده برای فعال نگه داشتن سیستم لنفاوی را به شما عزیزان آموزش می دهیم.

انجام ورزش‌های سبک در محیط داخلی

در روزهای سرد سال، بهتر است فعالیت‌های بدنی خود را به محیط‌های سرپوشیده و گرم منتقل کنید تا هم از قرار گرفتن در معرض سرمای شدید جلوگیری شود و هم تحرک بدن حفظ گردد.‎ پیاده‌روی در خانه، یوگا، حرکات کششی ملایم یا تمرینات سبک با نظر درمانگر، گزینه‌های مناسبی هستند.‎ انقباض و انبساط عضلات هنگام ورزش مانند یک پمپ طبیعی عمل کرده و به حرکت مایع لنفاوی و کاهش تجمع آن در بافت‌ها کمک می‌کند.‎ انجام منظم این تمرینات، علاوه بر کنترل تورم، از خشکی و سفتی مفاصل نیز پیشگیری کرده و نقش مهمی در مراقبت از لنف ادم در فصل سرما دارد.‎

تمرینات تنفس شکمی (دیافراگمی)

تمرینات تنفس دیافراگمی یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین روش‌ها برای کمک به عملکرد سیستم لنفاوی است.‎ هنگام دم عمیق و بازدم آرام، تغییرات فشار در قفسه سینه و حفره شکم باعث تحریک مجرای توراسیک، به‌عنوان مهم‌ترین مسیر انتقال لنف، می‌شود و به تخلیه بهتر مایع لنفاوی کمک می‌کند.‎ این تمرین به‌ویژه در فصل سرما که افراد معمولاً تحرک کمتری دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.‎ انجام روزانه چند دقیقه تنفس شکمی می‌تواند در کنار سایر روش‌های درمانی، به کاهش احساس سنگینی اندام، بهبود گردش لنف و کنترل بهتر علائم لنف ادم کمک کند.‎

مراقبت از پا در روزهای بارانی و برفی برای جلوگیری از عفونت

رطوبت ناشی از برف و باران، محیطی مناسب برای رشد قارچ‌ها و باکتری‌ها در پا ایجاد می‌کند که برای بیماران مبتلا به لنف ادم پا بسیار خطرناک است. پیشگیری از عفونت قارچی لای انگشتان پا، بخش مهمی از مراقبت از لنف ادم در هوای سرد است؛ زیرا هر عفونت کوچکی می‌تواند به سلولیت گسترده تبدیل شود. نکات زیر را رعایت کنید:

1. استفاده از کفش‌های ضدآب و استاندارد؛ کفش باید کاملا ضدآب باشد تا از نفوذ رطوبت به جوراب و پوست جلوگیری کند؛ همچنین سایز کفش باید طوری باشد که با جوراب ضخیم زمستانی تنگ نشود و جریان لنف را مختل نکند.
2. تعویض فوری جوراب‌های مرطوب؛ اگر به هر دلیلی جوراب شما خیس شد، باید بلافاصله آن را با یک جوراب خشک و تمیز تعویض کنید تا از خیس خوردگی پوست (Maceration) و عفونت ناشی از لنف ادم در فصل سرما جلوگیری شود.
3. خشک کردن کامل پاها پس از شستشو؛ پس از بازگشت به خانه و شستن پاها، فضای بین انگشتان را با دقت و به آرامی خشک کنید تا هیچ رطوبتی باقی نماند، زیرا رطوبت عامل اصلی رشد قارچ است.
4. بررسی روزانه پوست پا؛ هر روز پاهای خود را برای یافتن هرگونه زخم، خراش، قرمزی یا علائم قارچ بررسی کنید؛ زیرا در فصل سرما ممکن است به دلیل کاهش حس لامسه متوجه آسیب‌های جزئی نشوید.

به گفته دکتر شهپر حقیقت:‎ «هیچ زخمی در اندام مبتلا به لنف‌ادم را نباید بی‌اهمیت تصور کنید.‎ تشخیص و درمان زودهنگام خراش‌ها، ترک‌های پوستی یا علائم قارچ، می‌تواند از بروز عفونت‌های جدی و افزایش تورم جلوگیری کند.»

هشدارهایی برای بعد از جراحی یا رادیوتراپی در فصول سرد

افرادی که جراحی برداشتن غدد لنفاوی انجام داده‌اند یا تحت رادیوتراپی قرار گرفته‌اند، در فصل سرما به مراقبت بیشتری نیاز دارند.‎ این درمان‌ها ممکن است باعث کاهش حس در اندام، حساس‌تر شدن پوست و افزایش احتمال آسیب‌های ناشی از سرما شوند.‎ از طرفی، هرگونه آسیب پوستی یا عفونت می‌تواند علائم لنف‌ادم را تشدید کرده و روند درمان را با مشکل مواجه کند.‎ به همین دلیل، آگاهی از چند نکته ساده اما مهم می‌تواند نقش مؤثری در پیشگیری از عوارض و حفظ سلامت اندام مبتلا داشته باشد.‎

مهم‌ترین نکته‌هایی که این بیماران باید در روزهای سرد سال به انها توجه کنند، عبارت‌اند از:‎

• کاهش حس لامسه و خطر سرمازدگی؛ بی‌حسی ناحیه جراحی ممکن است باعث شود سرمای شدید یا آسیب ناشی از آن به‌موقع احساس نشود.‎ بنابراین اندام مبتلا را همیشه گرم نگه دارید و از قرار گرفتن طولانی‌مدت در هوای سرد خودداری کنید.‎
• حساسیت پوست رادیوتراپی‌شده به تغییر دما؛ پوست تحت رادیوتراپی نسبت به سرما حساس‌تر است و بیشتر در معرض خشکی و ترک‌خوردگی قرار دارد.‎ استفاده منظم از مرطوب‌کننده مناسب و پرهیز از تغییرات ناگهانی دما، از پوست محافظت می‌کند.‎
• تقویت سیستم ایمنی برای پیشگیری از عفونت؛ابتلا به سرماخوردگی یا آنفلوآنزا می‌تواند فشار بیشتری بر سیستم لنفاوی وارد کند.‎ تغذیه مناسب، استراحت کافی و واکسیناسیون طبق نظر پزشک، به کاهش خطر عفونت و تشدید لنف‌ادم کمک می‌کند.‎

به خاطر داشته باشید که پیشگیری همیشه ساده‌تر و مؤثرتر از درمان عوارض است؛ بنابراین با رعایت این توصیه‌ها، می‌توانید فصل سرما را با آرامش و ایمنی بیشتری پشت سر بگذارید.‎